Senede dayalı alacağın tahsilinde başvurulan yollardan biri, kambiyo senetlerine özgü haciz yoludur. Bu takip yolu, her borç belgesi için değil; yalnızca çek, bono ve poliçe niteliği taşıyan belgeler için kullanılabilir. Bu nedenle sürecin ilk adımı, eldeki belgenin gerçekten kambiyo senedi olup olmadığının tespitidir. Şeklen senet gibi görünen her evrak, icra hukukunda kambiyo takibine elverişli kabul edilmez. Takibin sağlıklı biçimde kurulabilmesi için önce belgenin türü, içeriği ve hukuki niteliği netleştirilmelidir.

Uygulamada en sık karşılaşılan belge bonodur. Ancak bononun varlığından söz edilebilmesi için kanunun aradığı temel unsurların senet üzerinde bulunması gerekir. Belirli bir para borcunun kayıtsız ve şartsız ödenmesi vaadi, düzenleyenin imzası, düzenlenme tarihi ve bono niteliğini ortaya koyan ifade bunların başında gelir. Bu unsurlardan birinin eksikliği, belgenin kambiyo senedi olarak değerlendirilmesini engelleyebilir. Bu sebeple takip açmadan önce yapılması gereken ilk iş, senedin sadece imzalı olup olmadığını değil, kambiyo vasfını taşıyıp taşımadığını da denetlemektir. Bono için zorunlu unsurlar Türk Ticaret Kanunu’nda düzenlenmiştir.

Belgenin kambiyo senedi olduğu anlaşıldıktan sonra ikinci aşama, alacağın takibe elverişli hâle gelip gelmediğinin incelenmesidir. Vade gelmemişse veya alacak henüz muaccel değilse, kambiyo takibinin başlatılması mümkün olmaz. Aynı şekilde takip yapan kişinin senetten doğan talep hakkısının bulunup bulunmadığı da değerlendirilmelidir. Lehtar, ciranta, aval veren ya da diğer imza sahipleri yönünden senedin kimlere karşı ileri sürülebileceği baştan belirlenmelidir. Takip açılmadan önce yapılan bu ön inceleme, sonradan doğabilecek birçok usul itirazını engeller. Kambiyo takibinde icra müdürü de senedin kambiyo niteliğini ve vadenin gelip gelmediğini başlangıçta denetler.

Takip, yetkili icra dairesine sunulan takip talebiyle başlar. Bu talepte alacaklı ve borçlu bilgileri, alacak miktarı, varsa faiz talebi ve başvurulan takip yolunun kambiyo senetlerine özgü haciz yolu olduğu açıkça gösterilir. Takip talebine dayanak senedin aslının eklenmesi gerekir. Uygulamada borçlu sayısına göre örnekler de dosyaya konulur. Senet aslı ibraz edilmeden kambiyo takibine geçilmesi, dosyanın başlangıcında sorun yaratır. Bu nedenle dosyanın hazırlanış aşaması, kambiyo takibinin en önemli teknik basamaklarından biridir. İİK’de kambiyo takibinde takip talebiyle senedin ibrazı ve ödeme emrinin içeriği ayrıca düzenlenmiştir.

İcra dairesi takip talebini aldıktan sonra, borçluya kambiyo senetlerine mahsus ödeme emri gönderilir. Bu ödeme emri genel haciz yolundaki ödeme emrinden farklıdır. Çünkü burada borçluya yalnızca borcu ödeme ihtarı yapılmaz; aynı zamanda hangi süre içinde hangi hukuki yola başvurabileceği de gösterilir. Borçlu, senedin kambiyo senedi olmadığı iddiasını, takip hakkına yönelik şikâyetini, imzaya ilişkin itirazını veya borca dair savunmalarını kanundaki özel usule göre ileri sürmek zorundadır. Kambiyo takibinde savunma alanı genel haciz yoluna göre daha dar ve daha teknik bir yapı içindedir. Bu yapı, takibin daha hızlı ilerlemesini sağlarken, usul kurallarını da daha önemli hâle getirir. İİK’de kambiyo takibine karşı şikâyet, borca itiraz ve imzaya itiraz ayrı maddelerde düzenlenmiştir.

Borçlunun ileri sürebileceği savunmalar dosyanın niteliğine göre değişir. Senedin kambiyo senedi olmadığı, alacaklının takip hakkı bulunmadığı, imzanın borçluya ait olmadığı, borcun ödendiği veya alacağın hiç doğmadığı yönündeki iddialar bunlar arasındadır. Bazı dosyalarda senedin teminat amacıyla verildiği de ileri sürülür. Ancak bu tür savunmaların etkisi, yalnızca senet üzerindeki ifadeye değil, temel hukuki ilişkiye ve dosyadaki diğer delillere göre değerlendirilir. Bu nedenle kambiyo takibi açılırken yalnızca senet metnine bakılması yeterli olmaz; senedin hangi ilişki içinde düzenlendiği de önem taşır.

Takibin muhatabı yalnızca senedi düzenleyen kişi olmayabilir. Somut olayın yapısına göre cirantalar, aval verenler ve kambiyo hukukuna göre sorumlu olan diğer kişiler de takipte yer alabilir. Bunun için senet üzerindeki imzaların hukuki sıfatının doğru okunması gerekir. Özellikle ciro zinciri bulunan dosyalarda takip hakkının kimde olduğu ve kime karşı ileri sürülebileceği dikkatle belirlenmelidir. Şirket kaşesi, imza yetkisi ve temsil ilişkisi gibi meseleler de bu aşamada önem kazanır. Yanlış kişiye veya eksik sıfatla yöneltilen takip, sonradan ciddi uyuşmazlıklara neden olabilir.

Borçlu süresi içinde etkili bir başvuru yapmazsa takip kesinleşir. Bundan sonra haciz aşamasına geçilir ve alacaklının talebi üzerine borçlunun malvarlığına yönelik cebrî icra işlemleri yürütülür. Kambiyo takibinin asıl özelliği, başlangıç ve itiraz safhasındaki özel kurallarda ortaya çıkar. Hacizden sonraki süreç ise genel icra mantığı içinde ilerler. Bu sebeple kambiyo dosyalarında belirleyici aşama, çoğu zaman ödeme emrinin tebliği ile haciz arasındaki kısa dönemdir. Takibin sağlam kurulup kurulmadığı da en çok bu evrede anlaşılır.

Sonuç olarak senetle kambiyo takibi başlatılırken izlenecek sıra nettir. Önce belgenin çek, bono veya poliçe niteliği taşıyıp taşımadığı incelenir. Ardından vade ve talep hakkı kontrol edilir. Sonra yetkili icra dairesinde takip talebi hazırlanır ve senet aslı dosyaya sunulur. İcra dairesinin ilk incelemesinden sonra borçluya kambiyo ödeme emri gönderilir. Borçlu süresinde geçerli bir itiraz veya şikâyet ileri sürmezse takip kesinleşir ve haciz aşamasına geçilir. Bu nedenle kambiyo takibinde başarı, yalnızca alacağın varlığına değil; belgenin niteliğinin ve takip usulünün doğru kurulmasına bağlıdır.

Sık Sorulan Sorular

1. Her senet için kambiyo takibi yapılabilir mi?
Hayır. Kambiyo takibi sadece çek, bono ve poliçe için kullanılabilir.

2. Bononun kambiyo takibine uygun olması için ne gerekir?
Kanunun aradığı zorunlu unsurların senet üzerinde bulunması gerekir. Bu unsurların eksikliği kambiyo vasfını ortadan kaldırabilir.

3. Senet aslının dosyaya verilmesi zorunlu mudur?
Evet. Kambiyo takibinde dayanak senedin aslının takip talebiyle birlikte ibraz edilmesi gerekir.

4. Vadesi gelmemiş senet için kambiyo takibi açılabilir mi?
Kural olarak açılamaz. Alacağın muaccel hâle gelmiş olması gerekir.

5. Borçlu kambiyo takibine karşı nereye başvurur?
Kanunda öngörülen itiraz ve şikâyetler icra mahkemesi önünde ileri sürülür.