Haciz, alacaklının alacağını tahsil edebilmesi için başvurulan en etkili icra işlemlerinden biridir. Ancak icra hukukunda alacaklının tahsil hakkı sınırsız değildir. Borçlunun ve ailesinin asgari yaşam düzenini, mesleğini, geçimini ve temel kişisel ihtiyaçlarını korumak amacıyla bazı mallar ve haklar haciz dışında bırakılmıştır. Bu mallar uygulamada “haczedilemeyen mallar”, “haczi caiz olmayan mallar” veya “haczi kabil olmayan mallar” olarak ifade edilir.

İcra ve İflas Kanunu’nun 82. maddesinde haczedilemeyen mal ve haklar düzenlenmiştir. 83. maddede ise maaş, ücret ve benzeri gelirlerin tamamen değil, ancak belirli sınırlar içinde haczedilebileceği kabul edilmiştir.

Haczedilemeyen Mallar ve Haklar Listesi

1. Devlet malları ve özel kanunlarla haczi yasaklanan mallar

Devlet malları haczedilemez. Bunun yanında bazı özel kanunlarda da belirli mal, hak veya gelirlerin haczedilemeyeceği ayrıca düzenlenmiş olabilir. Bu nedenle haczedilmezlik yalnızca İcra ve İflas Kanunu’nda sayılanlarla sınırlı düşünülmemelidir.

2. Borçlunun mesleğini sürdürebilmesi için zorunlu eşyalar

Ekonomik faaliyeti sermayesinden çok bedensel çalışmasına dayanan borçlunun, mesleğini sürdürebilmesi için gerekli olan eşyalar haczedilemez. Örneğin bir ustanın temel el aletleri, bir terzinin mesleğini devam ettirmesi için zorunlu makinesi veya bir hamalın geçimini sağlayan temel taşıma aracı bu kapsamda değerlendirilebilir.

Burada önemli olan eşyanın gerçekten meslek için zorunlu olup olmadığıdır. Lüks nitelikteki, mesleğin devamı için zorunlu olmayan veya değeri olağan ihtiyacın çok üzerinde bulunan mallar bakımından ayrıca değerlendirme yapılır.

3. Borçlu ve ailesine ait kişisel eşyalar ile ortak kullanılan ev eşyaları

Borçlu ve aynı çatı altında yaşayan aile bireylerine ait kişisel eşyalar ile ailenin ortak kullanımına hizmet eden ev eşyaları haczedilemez. Bu kapsamda gündelik yaşam için gerekli yatak, koltuk, buzdolabı, çamaşır makinesi, fırın, masa, sandalye, çocuk eşyaları gibi ev eşyaları kural olarak haciz dışında kabul edilir.

Bu konuda 7445 sayılı Kanun ile önemli bir değişiklik yapılmış; eski düzenlemedeki “lüzumlu eşya” ve “aynı amaçla kullanılan eşyanın birden fazla olması” ölçütü değiştirilerek, aile bireylerine ait kişisel eşya ile ortak kullanıma hizmet eden tüm ev eşyası daha açık biçimde korunmuştur.

Ancak para, altın, gümüş, değerli taş, kıymetli evrak, antika veya süs eşyası gibi kıymetli şeyler bu korumanın dışında bırakılmıştır.

4. Çiftçinin geçimi için zorunlu arazi, hayvan, araç ve tarım aletleri

Borçlu çiftçi ise kendisinin ve ailesinin geçimi için zorunlu olan arazi, çift hayvanları, nakil vasıtaları ve tarım aletleri haczedilemez. Ama burada da ölçü, borçlunun ve ailesinin geçimi için zorunluluk olup olmadığıdır. Ticari ölçekte, geçim ihtiyacını aşan malvarlığı unsurları bakımından haciz değerlendirmesi farklı yapılabilir.

5. Sanat ve meslek için gerekli alet, edevat ve kitaplar

Borçlu çiftçi değilse, sanat ve mesleği için gerekli olan alet, edevat ve kitapları haczedilemez. Bu hüküm özellikle el emeğiyle çalışan, mesleğini belli araçlarla sürdüren kişiler bakımından önemlidir.

Örneğin küçük esnafın işini devam ettirmesi için zorunlu araçlar, mesleki kitaplar, temel ekipmanlar ve geçimin devamı için zorunlu meslek eşyası bu kapsamda ileri sürülebilir.

6. Geçim için gerekli süt hayvanı ve bunların yemleri

Borçlu ve ailesinin geçimi için gerekli ise borçlunun tercih edeceği bir süt veren manda veya inek ya da üç keçi veya koyun ile bunların üç aylık yem ve yataklıkları haczedilemez. Bu düzenleme, özellikle kırsal bölgelerde geçimini hayvancılık veya küçük aile üretimiyle sağlayan borçlular bakımından önem taşır.

7. İki aylık yiyecek ve yakacak

Borçlunun ve ailesinin iki aylık yiyecek ve yakacakları haczedilemez. Borçlu çiftçi ise gelecek mahsul için gerekli tohumluk da haciz dışında bırakılmıştır. Amaç, borçlunun ve ailesinin icra takibi nedeniyle temel yaşam imkanlarından tamamen mahrum bırakılmasını önlemektir.

8. Bağ, bahçe ve sebze-meyve yetiştiriciliği için zorunlu araçlar

Borçlu bağ, bahçe, meyve veya sebze yetiştiriciliğiyle geçimini sağlıyorsa, kendisinin ve ailesinin geçimi için zorunlu olan bağ, bahçe ve bu faaliyet için gerekli alet ve edevat haczedilemez.

Ayrıca geçimi hayvan yetiştiriciliğine bağlı olan borçlunun, kendisi ve ailesinin geçimi için zorunlu miktardaki hayvanı ile bu hayvanların üç aylık yem ve yataklıkları da haciz dışında kalır.

9. Haczedilmemek üzere tesis edilmiş kaydı hayatla iratlar

Borçlar Kanunu kapsamında haczedilmemek üzere tesis edilmiş bazı kaydı hayatla iratlar da haczedilemeyen haklar arasında yer alır. Bu tür gelirler, niteliği gereği kişinin yaşamını sürdürmesine yönelik özel bir koruma alanı oluşturur.

10. Malullük, şehit yakını ve bazı askeri hizmet kaynaklı gelirler

Memleketin ordu ve zabıta hizmetlerinde malul olanlara bağlanan emeklilik maaşları, bu hizmetlerden birinin yerine getirilmesi sebebiyle ailelerine bağlanan maaşlar, uçuş ve dalış tazminatları ve belirli askeri malullük/şehit yakını ödemeleri haczedilemeyen haklar arasında sayılmıştır.

11. Yardım sandığı veya yardım cemiyeti tarafından bağlanan maaşlar

Hastalık, zaruret ve ölüm gibi hallerde bir yardım sandığı veya yardım cemiyeti tarafından bağlanan maaşlar haczedilemez. Bu tür ödemelerin amacı, kişiyi olağanüstü zor durumlarda korumaktır.

12. Bedensel zararlar nedeniyle ödenen tazminatlar

Vücut veya sağlık üzerine verilen zararlar nedeniyle zarar gören kişiye veya ailesine toptan ya da irat şeklinde ödenen veya ödenmesi gereken tazminatlar haczedilemez. Örneğin bedensel zarar nedeniyle hükmedilen maddi tazminat, sürekli iş göremezlik tazminatı veya beden bütünlüğüne ilişkin zararların karşılığı olan ödemeler bu kapsamda değerlendirilebilir.

13. Borçlunun haline münasip evi

Borçlunun haline münasip evi haczedilemez. Ancak burada “her ev haczedilemez” gibi mutlak bir sonuç çıkarılmamalıdır. Evin borçlunun sosyal ve ekonomik durumuna, ailesinin ihtiyacına ve yaşam koşullarına uygun olup olmadığı değerlendirilir.

Evin değeri borçlunun haline münasip ihtiyacını açıkça aşıyorsa, kanundaki düzenleme gereği ev haczedilip satılabilir; fakat satış bedelinden borçlunun haline münasip bir ev alabileceği miktar kendisine bırakılır, kalan tutar alacaklıya ödenir.

14. Öğrenci bursları

Öğrenci bursları haczedilemez. Bu düzenleme, eğitim hakkının ve öğrencinin asgari geçim ihtiyacının korunmasına yöneliktir.

Kısmen Haczedilebilen Gelirler Nelerdir?

Bazı gelirler tamamen haciz dışı değildir; ancak tamamı da haczedilemez. İcra ve İflas Kanunu m.83’e göre maaşlar, tahsisatlar, her türlü ücretler, intifa hakları ve hasılatı, ilama dayanmayan nafakalar, emekli maaşları ile sigorta veya emekli sandıkları tarafından tahsis edilen iratlar; borçlu ve ailesinin geçimi için gerekli miktar düşüldükten sonra haczedilebilir. Ancak haczedilecek miktar kural olarak dörtte birden az olamaz. Birden fazla haciz varsa sıraya konulur; önceki haczin kesintisi bitmeden sonraki hacze geçilmez.

Burada özellikle maaş hacizlerinde uygulamadaki temel kural, maaşın tamamının değil, belirli bir oranının haczedilebilmesidir. Ancak nafaka alacakları gibi bazı özel alacak türlerinde farklı değerlendirme yapılabilir.

Emekli Maaşı Haczedilebilir mi?

Emekli maaşları bakımından ayrıca özel kanun hükümleri dikkate alınmalıdır. 5510 sayılı Kanun kapsamındaki gelir, aylık ve ödenekler; nafaka borçları ve Sosyal Güvenlik Kurumu’nun belirli alacakları dışında kural olarak haczedilemez. Anayasa Mahkemesi kararlarında da 5510 sayılı Kanun m.93 kapsamında gelir, aylık ve ödeneklerin belirli istisnalar dışında haczedilemeyeceği düzenlemesine yer verilmiştir.

Haczedilmezlikten Önceden Vazgeçilebilir mi?

Borçlunun hacizden önce, “haczedilemeyen malım haczedilebilir” şeklinde yaptığı anlaşmalar kural olarak geçerli değildir. Haczedilmezlik kurumunun amacı yalnızca borçluyu değil, aynı zamanda borçlunun ailesini ve asgari yaşam düzenini de korumaktır. Akademik çalışmalarda da bu korumanın sosyal devlet ilkesiyle bağlantılı olduğu ve hacizden önce verilen genel muvafakatlerin geçerli kabul edilemeyeceği ifade edilmektedir.

Haczedilemez Mal Haczedilirse Ne Yapılır?

Haczi kabil olmayan bir mal haczedilmişse, borçlu veya ilgili kişi icra mahkemesine şikayet yoluna başvurabilir. Bu başvuruda haczedilen malın niteliği, borçlunun ve ailesinin ihtiyacı, meslek için zorunluluk, haline münasip ev iddiası veya özel kanundan kaynaklanan haczedilmezlik açıkça anlatılmalıdır.

Örneğin ev eşyası haczinde, haczedilen eşyanın aile hayatı için ortak kullanılan temel ev eşyası olduğu; meslek eşyası haczinde, bu eşya olmadan borçlunun mesleğini icra edemeyeceği; meskeniyet iddiasında ise taşınmazın borçlunun haline münasip evi olduğu somut delillerle ortaya konulmalıdır.

Haczedilemeyen mallar ve haklar, borçlunun borcundan tamamen kurtulmasını sağlayan bir imkân değil; icra takibinin borçluyu ve ailesini temel yaşam koşullarından mahrum bırakmasını önleyen hukuki bir güvencedir. Bu nedenle devlet malları, özel kanunlarla haczi yasaklanan mal ve haklar, borçlunun mesleğini sürdürebilmesi için zorunlu eşyalar, aile bireylerinin günlük yaşamda kullandığı temel ev eşyaları, çiftçinin geçimi için gerekli tarım araçları, hayvanlar, tohumluk, yiyecek ve yakacak gibi zorunlu ihtiyaçlar haciz dışında tutulmuştur. Aynı şekilde bedensel zarar nedeniyle ödenen tazminatlar, öğrenci bursları, bazı sosyal yardım ve malullük ödemeleri ile borçlunun haline münasip evi de belirli şartlar altında haczedilemeyen mal ve haklar arasında yer alır. Ancak haczedilmezlik değerlendirmesi her olayda otomatik olarak yapılmaz; haczedilen malın niteliği, kullanım amacı, borçlunun mesleği, ailesinin ihtiyacı, ekonomik ve sosyal durumu birlikte dikkate alınır. Bu nedenle haciz işlemiyle karşılaşan borçlunun, haczedilen mal veya hakkın gerçekten hacze elverişli olup olmadığını ayrıca değerlendirmesi ve gerekiyorsa icra mahkemesi nezdinde haczin kaldırılması için hukuki yollara başvurması gerekir.

---

Sıkça Sorulan Sorular

1. Haczedilemeyen mallar nelerdir?

Haczedilemeyen mallar; borçlunun ve ailesinin temel yaşamını, geçimini, mesleğini ve bazı sosyal haklarını korumak amacıyla kanun tarafından haciz dışında bırakılan mal ve haklardır. Temel ev eşyaları, meslek için zorunlu araçlar, öğrenci bursları, bedensel zarar tazminatları ve haline münasip ev bu kapsamda değerlendirilebilir.

2. Ev eşyaları haczedilebilir mi?

Aile bireylerinin ortak kullanımına hizmet eden temel ev eşyaları kural olarak haczedilemez. Ancak para, altın, ziynet, antika, değerli süs eşyası veya lüks nitelikteki mallar bu koruma kapsamında değerlendirilmez.

3. Borçlunun meslek eşyaları haczedilebilir mi?

Borçlunun mesleğini sürdürebilmesi için zorunlu olan alet, edevat ve ekipmanlar haczedilemez. Burada önemli olan eşyanın meslek için gerçekten zorunlu olup olmadığıdır.

4. Maaşın tamamına haciz konulabilir mi?

Kural olarak maaşın tamamı haczedilemez. Maaş, ücret ve benzeri gelirler bakımından borçlunun ve ailesinin geçimi dikkate alınır; uygulamada genellikle maaşın belirli bir oranı üzerinden haciz yapılır.

5. Emekli maaşı haczedilebilir mi?

Emekli maaşı kural olarak haczedilemez. Ancak nafaka borçları ve kanunda açıkça belirtilen bazı istisnai alacaklar bakımından farklı değerlendirme yapılabilir.

6. Öğrenci bursu haczedilebilir mi?

Öğrenci bursları haczedilemeyen haklar arasında yer alır. Çünkü burs, öğrencinin eğitim ve geçim ihtiyacını karşılamaya yönelik özel nitelikli bir ödemedir.

7. Borçlunun evi haczedilebilir mi?

Borçlunun haline münasip evi kural olarak haczedilemez. Ancak evin değeri borçlunun makul konut ihtiyacını açıkça aşıyorsa, satış gündeme gelebilir; bu durumda borçluya haline uygun bir ev alabileceği miktarın bırakılması gerekir.

8. Bedensel zarar tazminatı haczedilebilir mi?

Vücut bütünlüğünün ihlali, iş göremezlik, kalıcı sakatlık veya sağlık zararı nedeniyle ödenen tazminatlar kural olarak haczedilemez. Çünkü bu tazminatların amacı, kişinin uğradığı bedensel zararı karşılamaktır.

9. Haczedilemeyen bir mal haczedilirse ne yapılır?

Haczedilmemesi gereken bir mal veya hak haczedilmişse, borçlu icra mahkemesine şikayet yoluyla başvurabilir ve haczin kaldırılmasını talep edebilir. Başvuruda haczedilen malın neden haczedilemeyeceği açıkça anlatılmalıdır.

10. Haczedilmezlik iddiası her zaman kabul edilir mi?

Hayır. Haczedilmezlik iddiası her somut olayda ayrıca değerlendirilir. Malın kullanım amacı, değeri, borçlunun işi, ailesinin ihtiyacı ve kanundaki özel düzenlemeler birlikte incelenir. Bu nedenle her haciz işleminde aynı sonuca ulaşılması mümkün değildir.